Η πραγματικη ιστορια του Καζαντζακη και του Ζορμπα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΟΥΔΕΛΗΣ (1919-1999) Εκδότης

Είμαι συνδεδεμένος με τον Καζαντζάκη, μ’ αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε εποχή του κύκνειου άσματός του: από το 1954 μέχρι τον θάνατό του και την έκδοση των «Απάντων» του, μια εποχή συνεχούς ανόδου. Η εποχή εκείνη ήταν φοβερή, η λέξη Καζαντζάκης ήταν ταυτόσημη με το κόκκινο πανί του ταύρου, είχε απαγορευτεί να αναφέρεται στο ραδιόφωνο και είχε αποκλειστεί από κάθε έντυπο. Οταν ξεκίνησα και έβγαλα το βιβλίο που προξένησε φοβερή αντίδραση, «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», το πετούσαν από τα βιβλιοπωλεία έξω• όχι μόνο στις βιτρίνες δεν τολμούσαν να το βάλουν, το πετούσαν έξω.

Η σημερινή εποχή δεν έχει αναλογίες με τη μετά τον εμφύλιο πόλεμο εποχή. Το 1953 τα στρατοδικεία, βάσει του Γ’ ψηφίσματος, κάθιζαν στο σκαμνί κάθε παραβάτη που νόμιζαν ότι υπονομεύει το κράτος. Παραβρέθηκα σε μια τέτοια δίκη του φίλτατού μου και αλησμόνητου Μενέλαου Λουντέμη, αλλά για τον Καζαντζάκη, ειδικά, πρέπει να πω ότι υπήρχε προκατάληψη απ’ τον τότε κυβερνήτη της Ελλάδος, τον Αλέξανδρο Παπάγο…. Περισσότερα

Οταν μια μέρα ο Ανδρέας Καραντώνης ανέφερε το όνομα Καζαντζάκης, εκλήθη σε απολογία. Ποιος, ο Ανδρέας Καραντώνης, που, όπως ξέρετε, το όνομά του ήταν ταυτόσημο με του κομμουνιστοφάγου• και χάρη στην επέμβαση πολλών παραγόντων δεν εξεδιώχθη ο Καραντώνης, γιατί ανέφερε αυτό το «κόκκινο φίδι» που λεγόταν Καζαντζάκης. Ο χαρακτηρισμός είναι του Αλέξανδρου Παπάγου, μπορείτε να το επιβεβαιώσετε αν έρθετε σε επικοινωνία με τον τότε διευθυντή επικοινωνίας, τον Αλεξανδρή.

Ο κλήρος είχε εναντιωθεί σφόδρα, η Ιερά Σύνοδος είχε επανειλημμένες συνεδριάσεις με θέμα Καζαντζάκης, έχουν εκδοθεί και ορισμένα έντυπα. Μία ομάδα, και αυτό είναι προς τιμήν αυτών των ιεραρχών, με επικεφαλής τον τότε Κασσανδρίας, ήρθε και με επισκέφτηκε και μου είπε, περίπου: Παιδί μου, επειδή έχουμε μάθει ότι τέλος πάντων κάνεις μια δουλειά και εγώ εκτιμώ τον Καζαντζάκη, μάλιστα το βιβλίο του «Ο Τελευταίος Πειρασμός» το έχω διαβάσει στα γερμανικά (δεν είχε εκδοθεί στα ελληνικά βεβαίως), σε παρακαλούμε, βοήθησέ μας. Λέω εγώ: Να σας βοηθήσω, μα πώς; Μου απάντησε: Μην εκδίδεις Καζαντζάκη, μην προκαλείς τον κόσμο. Οπότε γέλασα εγώ βέβαια και τους λέω: Εγώ είμαι αποφασισμένος• εγκατέλειψα ένα πτυχίο που είχε επιτυχία, ένα εργαστήριο που έχω ανοίξει με καθηγητές του Πανεπιστημίου, με τον καθηγητή μου τον Χόνδρο και με άλλους, γιατί έχω κάνει σκοπό της ζωής μου το έργο του Καζαντζάκη, κι εσείς μου λέτε να τα εγκαταλείψω στη μέση; Ε, δεν υπάρχει περίπτωση. Μου λένε, θα υποστείς τον αφορισμό. Λέω, θα σας απαντούσα ό,τι απάντησε ο Λασκαράτος. Καλά, λένε, νεανικές κουβέντες, αλλά πληροφορήσου τις κυρώσεις. Ομολογώ ότι τότε κατέφυγα σε ορισμένους ανθρώπους και πληροφορήθηκα τι μεσαιωνικές κυρώσεις υπάρχουν στον αφορισμό. Ούτε λίγο ούτε πολύ, ο αφορισμένος δεν επιτρέπεται να πάρει βίζα, δεν επιτρέπεται να εμπορευθεί ούτε επιτρέπεται οι άλλοι άνθρωποι να έρθουν σε επικοινωνία μαζί του. Θα υποστούν τις κυρώσεις, γιατί επικοινωνούν με τον αφορισμένο.

Υστερα απ’ αυτό, πήγα να επισκεφτώ τον Καζαντζάκη, διότι επρόκειτο να πάρω τα χειρόγραφα του «Τελευταίου Πειρασμού», του πιο αντίθετου προς την εποχή, και ιδιαίτερα προς την Εκκλησία, έργου. Πήρα το αεροπλάνο και πήγα στην Αντίμπ. Του είπα: Εξέδωσα το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», έχουμε αυτές τις αντιδράσεις, μας απειλούν• δεν με πειράζει. Ομως τώρα μου δήλωσαν καθαρά και ξάστερα στην Ιερά Σύνοδο ότι θα με αφορίσουν και δεν με πειράζει, δεν ήρθα να σας πω αυτό το πράγμα, αλλά δεν θα μπορέσει να προχωρήσει. Με κοιτάζει λοιπόν ο Καζαντζάκης πίσω απ’ τα γυαλιά του και μου λέει: «Αυτή ήταν η γενναιότητά σου; Θα τα σταματήσεις;» Σηκώνομαι και φεύγω κατευθείαν. Με κυνηγούσε: «Εγώ εδώ το έχω το χειρόγραφο, αν θες το παίρνεις». Το παίρνω, υπογράψαμε ένα συμπληρωματικό συμβόλαιο και ήρθα στην Αθήνα. Πήγα στο τυπογραφείο των αδελφών Ρόδη και έδωσα να τυπώνουν το έργο. Είχα την προνοητικότητα να μην δώσω τα πρώτα κεφάλαια, οπότε όταν θα τελείωνε το έργο, τότε θα τυπωνόταν: Νίκου Καζαντζάκη: «Ο Τελευταίος Πειρασμός», το πρώτο τυπογραφικό, και κατευθείαν θα οδηγείτο στην αγορά. Κατά σύμπτωση, στο ίδιο τυπογραφείο τύπωνε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος το βιβλίο μεταφυσικής «Προλεγόμενα» και τα τυπογραφικά του Καζαντζάκη βρισκόντουσαν δίπλα. Ο Κανελλόπουλος, άνθρωπος πνευματικός, ήξερε τι ήταν• μόλις το είδε και το κοίταξε καλά καλά κατάλαβε και φωνάζει τον φίλο του τον Ρόδη και του λέει: «Εχεις υπόψη σου τι τυπώνεις;». «Ενα βιβλίο του Γουδέλη». «Βρε τι ένα βιβλίο, είναι γι’ αυτό που χαλάει ο κόσμος, έτσι και έτσι». «Τι;» λέει ο Ρόδης, «Παναγία μου, είναι αυτό που γράφουν οι εφημερίδες;». Ερχεται, λοιπόν: «Ελα, πάρε γρήγορα απ’ το τυπογραφείο μου τα αφορισμένα βιβλία, δεν θέλω ούτε να με πληρώσετε». «Κάτσε, ρε χριστιανέ μου, σε έχω πληρώσει, αλλά να σου πληρώσω και οτιδήποτε πρόσθετα». «Τίποτα, για ένα βιβλίο να κάψω εγώ το εργοστάσιό μου;».

Τα μαζεύω σαν πρόσφυγας και έρχομαι σε ένα άλλο τυπογραφείο, απέναντι από το Χημείο, όπου με ξέρανε ως χημικό, ενός Λουκά. Εκεί τύπωσα το πρώτο τυπογραφικό, δόθηκε στη βιβλιοδεσία και έσκασε μπόμπα ότι κυκλοφορεί «Ο Τελευταίος Πειρασμός».

Σε μισή μέρα πουλήθηκαν κάπου 1.750 αντίτυπα, την άλλη μέρα το ίδιο. Ετοιμαζόταν πλέον ο αφορισμός, αλλά ο Καζαντζάκης είχε την τύχη να περνάει από τη Γαλλία η ισχυρότερη γυναίκα της Ελλάδας, η Φρειδερίκη. Ηταν φίλη της Μαρίας Βοναπάρτη, που είχε παντρευτεί, ως γνωστόν, τον Γεώργιο τον μουστακαλή, τον άλλοτε Υπατο Αρμοστή της Κρήτης. Μ’ αυτόν είχε φιλίες ο Καζαντζάκης και με τη Μαρία Βοναπάρτη, στην οποία είναι αφιερωμένος «Ο Τελευταίος Πειρασμός». Τον κάλεσε λοιπόν η Βοναπάρτη τον Καζαντζάκη, ότι ήταν επιθυμία τής βασιλομήτορος να τον γνωρίσει, και μια ολόκληρη νύχτα στο «Σεντρούμ» ο Καζαντζάκης γοήτευσε τη Φρειδερίκη, συζητήσανε, φωτογράφοι και απ’ το Παρίσι και από παντού τούς είχαν βγάλει φωτογραφίες, και μία απ’ αυτές έφτασε και στην Αθήνα. Οπότε, όταν είδαν τη Φρειδερίκη με τον Καζαντζάκη κοπήκαν όλοι• δεν τόλμησε να μιλήσει κανείς και «Ο Τελευταίος Πειρασμός» κυκλοφορούσε άνετα, αλλά η κυκλοφορία του έπεσε πολύ κάτω απ’ τον «Ζορμπά», πολύ κάτω απ’ τον «Καπετάν Μιχάλη», πολύ κάτω απ’ το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται», γιατί ήταν ένα βιβλίο πολύ βαρύ, τουλάχιστον για την εποχή εκείνη.

Ας ξανάρθω, όμως, στο πώς γνωρίστηκα μαζί του. Ο Καζαντζάκης, ένα μέρος της ζωής του χαρακτηριστικό, στην εποχή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, το πέρασε στη Μάνη, στην πατρίδα μου, εκεί που ήταν τα λιγνιτωρυχεία της Πραστοβάς, όπου ήρωας στον τόπο εκείνο ήταν ο Αλέξης Ζορμπάς• το πραγματικό του όνομα, Γιώργης Ζορμπάς. Ο Γιώργης Ζορμπάς, σημειώστε, δεν πάτησε ποτέ στην Κρήτη όπου τον τοποθετεί ο Καζαντζάκης. Οταν τον ρώτησα κάποτε «Μα, γιατί τον τοποθετείτε στην Κρήτη, αφού είναι ανιστόρητο». Μου λέει: «Η Κρήτη είναι ο χώρος μου και μπορώ να τον κινήσω, στη Μάνη πώς να τον κινήσω; Εγώ ήμουν ένας επισκέπτης, δεν την ξέρω καλά τη Μάνη. Την αγάπησα, έχω πάρει πάρα πολλά πράγματα, έχω δανειστεί πολλές λέξεις, αλλά…» Είχε κάθε δικαίωμα και πολύ καλά έκανε και τον βάζει στην Κρήτη.

Οι εκδότες δεν τολμούσαν να βγάλουν τα μυθιστορήματα του Καζαντάκη, σήκωναν τους ώμους και έλεγαν: Εμείς δεν εκδίδουμε Καραγάτση και θα εκδώσουμε Καζαντζάκη; Αυτή ήταν η αιτία να αποφασίσω να προτείνω στον Καζαντζάκη να βγάλω τα έργα του. Το δέχτηκε ο άνθρωπος σαν μάννα. Ο Καζαντζάκης είναι μεγάλος, όχι περιστασιακά μεγάλος. Οσο θα υπάρχει η αγωνία του πνεύματος τόσο ο Καζαντζάκης θα βρίσκεται στην επικαιρότητα. Είπαν πως όσο θα υπάρχουν τα ανθρώπινα πάθη θα ζει ο Σέξπιρ. Ετσι, και όσο θα υπάρχει Ελλάδα προβληματιζομένη και άνθρωπος ματωμένος στον αγώνα για τον ανήφορο και την κατάκτηση του ανήφορου, το ξανατονίζω αυτό, είναι η λέξη-κλειδί για τον Καζαντζάκη, τόσο θα ζει ο Καζαντζάκης και θα είναι παρών.

-Σαν άνθρωπος, τι εικόνα σας άφησε;

Δύσκολος άνθρωπος, υπό την έννοια ότι δεν ήταν ο άνθρωπος που τριβόταν μέσα στη συναναστροφή.

-Λέγεται ότι ήταν ασκητικός άνθρωπος και στην προσωπική του ζωή.

Οταν λέμε ασκητή τον Καζαντζάκη, δεν τον συγχέουμε με τον αναχωρητή εκείνο που εγκαταλείπει τα εγκόσμια και αποσυρμένος σε ….
Σαν άνθρωπος, τι εικόνα σας άφησε;

Δύσκολος άνθρωπος, υπό την έννοια ότι δεν ήταν ο άνθρωπος που τριβόταν μέσα στη συναναστροφή.

-Λέγεται ότι ήταν ασκητικός άνθρωπος και στην προσωπική του ζωή….

Οταν λέμε ασκητή τον Καζαντζάκη, δεν τον συγχέουμε με τον αναχωρητή εκείνο που εγκαταλείπει τα εγκόσμια και αποσυρμένος σε μια σκήτη οραματίζεται μεταθανάτιες απολαβές. Ο Καζαντζάκης είναι ασκητής με την έννοια του ασκούμενου στις υψηλότερες, στις πιο δυσπρόσιτες επάλξεις του πνεύματος. Είναι ο Διγενής Ακρίτας που, εξοπλισμένος με τις δυνάμεις του στοχασμού, αποδύεται στον γιγάντιο αγώνα για την κατάκτηση των μεγάλων μυστικών της ζωής και του θανάτου, για την κατανόηση του ανθρώπινου πόνου και των δυνάμεων που κρύβει η ανθρώπινη σκέψη, που κλείνει η ανθρώπινη καρδιά.